
Μουφτεία ή κρατική υπηρεσία; Το μεγάλο ερώτημα που θέτουν τα τρία λογότυπα στη Δυτική Θράκη!
Η Ελλάδα, η οποία υποστηρίζει ότι «έλυσε το ζήτημα της Μουφτείας της Μειονότητας», φαίνεται να έχει καταστήσει το θέμα ακόμη πιο περίπλοκο και δυσεπίλυτο.
Οι αραβικές επιγραφές στα λογότυπα των Μουφτειών Διδυμοτείχου, Κομοτηνής και Ξάνθης επαναφέρουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για το νομικό καθεστώς των συγκεκριμένων θεσμών.
Η Ελλάδα, η οποία υποστηρίζει ότι «έλυσε το ζήτημα της Μουφτείας της Μειονότητας», φαίνεται να έχει καταστήσει το θέμα ακόμη πιο περίπλοκο και δυσεπίλυτο.
Υπάρχουν ελληνικά και αραβικά γράμματα, αλλά ούτε ένα γράμμα από την τουρκική μητρική γλώσσα της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης. Επιπλέον, η αραβική έκφραση «Dar al-Ifta» παραπέμπει ευθέως σε έναν θεσμό έκδοσης θρησκευτικών γνωμοδοτήσεων (φετβά). Σε ποιο σημείο έχουν οδηγηθεί, λοιπόν, οι Μουφτείες που υπάρχουν εδώ και αιώνες στη Μειονότητα; Τι απέγιναν οι Μουφτείες της Μειονότητας; Ποιος υπέγραψε ποια έγγραφα και ποιος έδωσε τη στήριξή του;
Η νέα θεσμική οργάνωση των Μουφτειών Διδυμοτείχου, Κομοτηνής και Ξάνθης στη Δυτική Θράκη, καθώς και η τελετή παράδοσης και ανάληψης καθηκόντων που πραγματοποιήθηκε πριν από λίγες ημέρες στην Κομοτηνή, έφεραν στο προσκήνιο σημαντικά ερωτήματα που απαιτούν απαντήσεις.
Στην τελετή που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου στην Κομοτηνή, παρουσία της υπουργού Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού Σοφίας Ζαχαράκη, η επίσημη ανάληψη καθηκόντων από τους διορισμένους από το κράτος μουφτήδες στις τρεις περιοχές παρουσιάστηκε ως θεσμική ανανέωση και ως η απαρχή μιας νέας εποχής.
Ωστόσο, αν εξετάσει κανείς λίγο πιο προσεκτικά τις πινακίδες, τα λογότυπα και τις νομικές βάσεις αυτής της νέας εποχής, αναδεικνύεται μια ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτη εικόνα, η οποία αφορά άμεσα την Τουρκική Μειονότητα της Δυτικής Θράκης.
Τι αναγράφεται στα λογότυπα των τριών Μουφτειών;
Στα λογότυπα των Μουφτειών Διδυμοτείχου, Κομοτηνής και Ξάνθης χρησιμοποιούνται ελληνικές και αραβικές επιγραφές. Ωστόσο, οι αραβικές επιγραφές έχουν ένα νόημα διαφορετικό από αυτό που θα μπορούσε κανείς αρχικά να υποθέσει.
Στο λογότυπο της Μουφτείας Διδυμοτείχου αναγράφεται η φράση دار الإفتاء ديديموتيخو, στο λογότυπο της Μουφτείας Κομοτηνής η φράση دار الإفتاء كوموتيني, ενώ στο λογότυπο της Μουφτείας Ξάνθης η φράση دار الإفتاء كسانثي.
Οι φράσεις αυτές αποδίδονται στα τουρκικά, αντίστοιχα, ως «Μουφτεία Διδυμοτείχου», «Μουφτεία Κομοτηνής» και «Μουφτεία Ξάνθης», με την κυριολεκτική σημασία τους να είναι «Οίκος της Φετβά» ή «Κέντρο Έκδοσης Θρησκευτικών Γνωμοδοτήσεων».
Εδώ, η έννοια στην οποία πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή είναι η αραβική έκφραση «Dar al-Ifta».
Η λέξη «Dar» σημαίνει οίκος, κέντρο ή ίδρυμα, ενώ η λέξη «Ifta» σημαίνει την έκδοση φετβά, δηλαδή τη διατύπωση θρησκευτικών και νομικών γνωμοδοτήσεων.
Επομένως, η έκφραση «Dar al-Ifta» σημαίνει κυριολεκτικά «Οίκος της Φετβά», «Κέντρο Φετβά» ή «Ίδρυμα Έκδοσης Θρησκευτικών Γνωμοδοτήσεων».
Στον ισλαμικό κόσμο, η συγκεκριμένη έκφραση χρησιμοποιείται για την ονομασία θεσμών που εκδίδουν φετβά και διατυπώνουν θρησκευτικές και νομικές γνωμοδοτήσεις.
Γιατί, λοιπόν, στα λογότυπα των Μουφτειών που σχεδίασε και διακόσμησε η Αθήνα επιλέχθηκε η συγκεκριμένη έκφραση, η οποία σημαίνει «Κέντρο Φετβά», αντί της ονομασίας «Μουφτεία»; Τι κρύβεται στο πίσω μέρος του μυαλού της Αθήνας;
Στην ελληνική επιγραφή και στην επίσημη θεσμική ονομασία χρησιμοποιείται ο όρος «Μουφτεία», ενώ στο αραβικό τμήμα δίνεται έμφαση στον όρο «Ίδρυμα Έκδοσης Φετβά». Οι δύο εκφράσεις δεν είναι εντελώς άσχετες μεταξύ τους. Ωστόσο, η συγκεκριμένη ορολογική επιλογή αναδεικνύει μια διαφορετική προσέγγιση ως προς τον τρόπο με τον οποίο προσδιορίζεται ο θεσμός και ως προς τη λειτουργία που επιλέγεται να προβληθεί.
Είναι πλέον ολοφάνερο ότι η Αθήνα έχει αναπτύξει μια ύπουλη και βαθιά μελετημένη στρατηγική, με στόχο να καταργήσει τις αρμοδιότητες των Μουφτειών της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης και, τελικά, τον ίδιο τον θεσμό της Μουφτείας.
Επιπλέον, η απουσία της τουρκικής γλώσσας, που είναι η μητρική γλώσσα της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης, από τα συγκεκριμένα λογότυπα αποτελεί από μόνη της ένα ζήτημα που προκαλεί προβληματισμό. Γιατί προκαλεί προβληματισμό; Επειδή η μητρική γλώσσα της Μειονότητας είναι η τουρκική και όχι η αραβική!
Η χρήση της ελληνικής γλώσσας είναι κατανοητή, καθώς αποτελεί την επίσημη γλώσσα της χώρας. Η χρήση της αραβικής μπορεί επίσης να εξηγηθεί από την άποψη της θρησκευτικής ορολογίας. Ωστόσο, πώς μπορεί να εξηγηθεί το γεγονός ότι η τουρκική γλώσσα απουσιάζει εντελώς από τα λογότυπα αυτών των θεσμών, τη στιγμή που η γλώσσα της κοινωνίας στην οποία απευθύνονται και μέσα στην οποία διαμορφώθηκαν ιστορικά είναι η τουρκική;
Έχουν μετατραπεί πλέον οι Μουφτείες σε δημόσιες υπηρεσίες του υπουργείου στην Αθήνα;
Το πραγματικά αξιοσημείωτο ζήτημα, ωστόσο, βρίσκεται πέρα από τα λογότυπα και αφορά το νομικό καθεστώς αυτών των θεσμών.
Το άρθρο 137 του Νόμου 4964/2022, που ψηφίστηκε από το Ελληνικό Κοινοβούλιο, ορίζει τις Μουφτείες Διδυμοτείχου, Κομοτηνής και Ξάνθης ως αποκεντρωμένες δημόσιες υπηρεσίες, επιπέδου Γενικής Διεύθυνσης, υπαγόμενες στο Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων.
Ακόμη σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι ο ίδιος νόμος προβλέπει ρητά πως οι συγκεκριμένοι θεσμοί υπάγονται απευθείας στον υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων.
Με το άρθρο 138 του ίδιου νόμου καθορίζονται επίσης οι περιοχές αρμοδιότητας των Μουφτειών. Σύμφωνα με αυτό, η Μουφτεία Διδυμοτείχου καλύπτει την περιοχή του Έβρου, η Μουφτεία Κομοτηνής την περιοχή της Ροδόπης και η Μουφτεία Ξάνθης την περιοχή της Ξάνθης.
Στο ίδιο άρθρο, οι μουφτήδες χαρακτηρίζονται ως ανώτατοι θρησκευτικοί λειτουργοί της μουσουλμανικής τουρκικής μειονότητας στη Δυτική Θράκη, ενώ παράλληλα προσδιορίζεται ότι έχουν την ιδιότητα δημοσίων υπαλλήλων και ασκούν τα καθήκοντά τους σε επίπεδο Γενικής Διεύθυνσης.
Με άλλα λόγια, σύμφωνα με την ίδια την ελληνική νομοθεσία, οι Μουφτείες έχουν πλέον ρυθμιστεί ως τμήμα της κρατικής διοικητικής δομής.
Σε αυτή την περίπτωση, πρέπει να τεθεί το εξής ερώτημα:
Πώς είναι δυνατόν οι Μουφτείες, οι οποίες δημιουργήθηκαν για να καλύπτουν τις θρησκευτικές ανάγκες της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης, να διαχειρίζονται τα θρησκευτικά της ζητήματα και να διατηρούν τους ιστορικούς θρησκευτικούς θεσμούς της, να μετατρέπονται σε δημόσιες υπηρεσίες επιπέδου Γενικής Διεύθυνσης, ενταγμένες απευθείας στη διοικητική δομή ενός υπουργείου στην Αθήνα;
Εδώ το ζήτημα δεν αφορά απλώς την καταβολή μισθών στους μουφτήδες ή τη χρηματοδότηση των θεσμών από τον κρατικό προϋπολογισμό. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι σε ποιον βαθμό λαμβάνεται υπόψη η βούληση της Μειονότητας στη διοίκηση του θεσμού της Μουφτείας και στον καθορισμό του μουφτή.
Τι προβλέπουν η Συνθήκη της Λωζάννης και η Συνθήκη των Αθηνών;
Το ζήτημα των Μουφτειών της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης δεν είναι ένα θέμα που μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά μέσα από το εσωτερικό δίκαιο της Ελλάδας. Διαθέτει επίσης ιστορική και νομική διάσταση, η οποία βασίζεται σε διεθνείς συνθήκες.
Το άρθρο 40 της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάννης, της 24ης Ιουλίου 1923, κατοχυρώνει το δικαίωμα των μελών των μειονοτήτων να ιδρύουν, να διοικούν και να ελέγχουν τα δικά τους θρησκευτικά, κοινωνικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα.
Το άρθρο περιλαμβάνει διατάξεις σχετικά με τον σεβασμό των παραδόσεων και των εθίμων των μειονοτήτων σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου και προσωπικής κατάστασης. Το άρθρο 45 προβλέπει ότι η Τουρκία παρέχει στις μη μουσουλμανικές μειονότητες στην επικράτειά της τα ίδια δικαιώματα που αναγνωρίζονται με τα άρθρα 37 έως 44 στους μουσουλμάνους της Ελλάδας.
Ωστόσο, μια πολύ πιο σαφής διάταξη σχετικά με την εκλογή των μουφτήδων περιλαμβάνεται στο άρθρο 11 της Συνθήκης των Αθηνών, της 17ης Μαΐου 1913.
Το συγκεκριμένο άρθρο προβλέπει ότι οι μουφτήδες εκλέγονται από τους μουσουλμάνους εκλογείς της περιφέρειάς τους. Το ίδιο άρθρο αναγνωρίζει στους μουφτήδες, πέρα από τις θρησκευτικές τους αρμοδιότητες, και αρμοδιότητες εποπτείας της διαχείρισης των βακουφικών περιουσιών, καθώς και δικαιοδοτικές αρμοδιότητες σε ορισμένα ζητήματα οικογενειακού δικαίου.
Μάλιστα, στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) σχετικά με την υπόθεση του εκλεγμένου Μουφτή Κομοτηνής Ιμπραήμ Σερίφ, γίνεται επίσης ρητή αναφορά στη συγκεκριμένη ρύθμιση του άρθρου 11 της Συνθήκης των Αθηνών.
Επομένως, όταν συζητάμε το ζήτημα του καθορισμού των μουφτήδων, είναι αδύνατο να αγνοήσουμε τη Συνθήκη των Αθηνών του 1913.
Η Ελλάδα υποστηρίζει, από την πλευρά της, ότι στη Συνθήκη της Λωζάννης δεν υπάρχει ρητή διάταξη που να προβλέπει την εκλογή των μουφτήδων από τη Μειονότητα. Ωστόσο, η διάταξη περί εκλογής που περιλαμβάνεται στο άρθρο 11 της Συνθήκης των Αθηνών αποτελεί μία από τις σημαντικότερες νομικές βάσεις αυτής της συζήτησης.
Πού βρίσκεται η βούληση της Μειονότητας;
Η βασική διαφωνία που καταγράφεται σήμερα στη Δυτική Θράκη βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο.
Υπάρχει μια σοβαρή διαφορά αντίληψης ανάμεσα στην προσέγγιση της θρησκευτικής εκπροσώπησης που έχει υιοθετήσει η ίδια η Μειονότητα με τη δική της βούληση και στο σύστημα Μουφτειών που έχει διαμορφώσει το ελληνικό κράτος μέσω νομοθετικών ρυθμίσεων.
Το 2022, η Ελλάδα αναδιοργάνωσε τη θεσμική δομή των Μουφτειών με νόμο που ψήφισε. Δημιούργησε έναν συμβουλευτικό μηχανισμό για τον καθορισμό των μουφτήδων, αποτελούμενο από θρησκευτικούς λειτουργούς και πρόσωπα που εργάζονται στον τομέα της θρησκευτικής εκπαίδευσης. Ωστόσο, στο τελικό στάδιο, η αρμοδιότητα του διορισμού παρέμεινε στα αρμόδια κρατικά όργανα.
Όμως, η δημιουργία μιας συμβουλευτικής επιτροπής δεν είναι το ίδιο πράγμα με την εκλογή του δικού της μουφτή από τη Μειονότητα.
Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι ένα σημαντικό μέρος της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης δεν αποδέχεται αυτή τη διαδικασία και εξακολουθεί να διατηρεί τη βούλησή του για την εκλογή των δικών του θρησκευτικών εκπροσώπων.
Το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ανάληψη καθηκόντων από ένα πρόσωπο ως μουφτή. Το ζήτημα είναι με ποια βούληση, με ποια νομική αντίληψη και με ποια εντολή εκπροσώπησης το συγκεκριμένο πρόσωπο ανέλαβε αυτή τη θέση.
Η υπουργός κ. Ζαχαράκη ήταν στην Κομοτηνή, αλλά πού βρίσκονται οι προσδοκίες της Μειονότητας;
Η υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού κ. Σοφία Ζαχαράκη, η οποία συμμετείχε στην τελετή παράδοσης και ανάληψης καθηκόντων που πραγματοποιήθηκε στις 13 Νοεμβρίου στην Κομοτηνή, προέβαλε στα μηνύματά της τη συνύπαρξη και τον αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων.
Ωστόσο, οι βασικές προσδοκίες της Τουρκικής Μειονότητας της Δυτικής Θράκης σχετικά με το ζήτημα των Μουφτειών είναι πολύ πιο συγκεκριμένες από τα μηνύματα ενότητας και συνύπαρξης που διατυπώνονται στις τελετές.
Η Μειονότητα αναμένει να αναγνωριστεί η δική της βούληση στη διοίκηση των θρησκευτικών της θεσμών, να προστατευθούν τα ιστορικά της δικαιώματα και να εκπληρωθούν οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τις διεθνείς συνθήκες.
Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι Μουφτείες, τις οποίες το κράτος έχει υπαγάγει απευθείας στο υπουργείο και έχει χαρακτηρίσει δημόσιες υπηρεσίες επιπέδου Γενικής Διεύθυνσης. Από την άλλη βρίσκεται μια Μειονότητα που υπερασπίζεται το δικαίωμά της να καθορίζει τους δικούς της θρησκευτικούς εκπροσώπους.
Οι αραβικές εκφράσεις στα λογότυπα των τριών Μουφτειών προσθέτουν ένα ακόμη ερώτημα σε αυτή τη συζήτηση: Πρόκειται για «Μουφτεία», για «Γραφεία Φετβά» ή για «Κρατικούς Θεσμούς» που υπάγονται στη διοικητική δομή της Αθήνας;
Βεβαίως, μια αραβική έκφραση σε ένα λογότυπο δεν καθορίζει από μόνη της το νομικό καθεστώς ενός θεσμού. Ωστόσο, όταν εξετάζονται συνολικά η χρησιμοποιούμενη γλώσσα, η θεσμική ταυτότητα και το νομοθετικό πλαίσιο, είναι απαραίτητο να τεθούν ερωτήματα για την εικόνα που διαμορφώνεται.
Για την Τουρκική Μειονότητα της Δυτικής Θράκης, το ζήτημα δεν αφορά μια πινακίδα, ένα λογότυπο ή έναν τίτλο.
Το ζήτημα αφορά τη δυνατότητα να διατηρήσει τους δικούς της θρησκευτικούς θεσμούς, να εκφράσει τη δική της βούληση και να ασκήσει τα δικαιώματά της, τα οποία κατοχυρώνονται από τις διεθνείς συνθήκες.
Το καθήκον της Αθήνας δεν είναι να προσπαθεί να περιορίσει τα δικαιώματα της Μειονότητας στα διοικητικά πλαίσια που η ίδια έχει δημιουργήσει, αλλά να σέβεται τις διεθνείς της υποχρεώσεις και τις εύλογες προσδοκίες της Μειονότητας.
Γιατί μπορεί κανείς να γράψει όποια ονομασία θέλει στην πινακίδα ενός θεσμού. Μπορεί να τον υπαγάγει σε όποιο υπουργείο επιθυμεί και να τον αναδιοργανώσει με όποια νομοθεσία θέλει. Όλα αυτά, όμως, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τη βούληση της κοινωνίας που εκπροσωπεί ο συγκεκριμένος θεσμός.
Το δικαίωμα της Μειονότητας που ζει στη Δυτική Θράκη είναι να έχει τις δικές της Μουφτείες, ενώ ο τρόπος εκλογής των μουφτήδων που θα αναλάβουν αυτές τις θέσεις προβλέπεται στις παραπάνω συνθήκες και στα σχετικά άρθρα που αναφέραμε. Το καθήκον που αναλογεί και στη χώρα μας, την Ελλάδα, είναι να παραμείνει πιστή σε αυτές τις συνθήκες και στις προβλεπόμενες διαδικασίες.
Οι αραβικές επιγραφές στα τρία λογότυπα και η σημασία τους
- Λογότυπο Μουφτείας Διδυμοτείχου
Αραβική γραφή: دار الإفتاء ديديموتيخو
Τουρκική φωνητική απόδοση: Dâru’l-İftâ Didimotiho
Σημασία: Μουφτεία Διδυμοτείχου / Κέντρο Φετβά.
- Λογότυπο Μουφτείας Κομοτηνής
Αραβική γραφή: دار الإفتاء كوموتيني
Τουρκική φωνητική απόδοση: Dâru’l-İftâ Komotini
Σημασία: Μουφτεία Κομοτηνής / Κέντρο Φετβά.
- Λογότυπο Μουφτείας Ξάνθης
Αραβική γραφή (στο κάτω μέρος): دار الإفتاء كسانثي
Τουρκική φωνητική απόδοση: Dâru’l-İftâ Ksanthi
Σημασία: Μουφτεία Ξάνθης / Κέντρο Φετβά.