Dimetoka Beyazıt Camii Bir Kültürel Miras Trajedisinin 9. Yılı

22 Mart 2017 tarihinde Yunanistan’ın Batı Trakya bölgesi Dimetoka (Didimotiho) şehrinde meydana gelen yangın, sadece bir ibadethaneyi değil, Avrupa’nın ve Balkanlar’ın en önemli Osmanlı-İslam eserlerinden birini küle çevirdi. Bugün, bu felaketin üzerinden tam 9 yıl geçmiş olmasına rağmen, restorasyon süreci hala belirsizliklerle ve bürokratik engellerle boğuşuyor.

1. Anıtın Önemi: Avrupa’nın En Büyük ve En Eski Camisi

Yunanistan Kültür Bakanı Lina Mendoni’nin de belirttiği gibi, 15. yüzyılın başlarında (Çelebi Mehmet döneminde) tamamlanan Beyazıt Camii, Avrupa topraklarındaki en önemli İslam anıtı kabul edilir.

Mühendislik Harikası: Yangın öncesinde camiyi eşsiz kılan en büyük özellik, 14 metre yüksekliğinde, 33×30 metre boyutlarındaki devasa meşe ağacından yapılmış piramidal çatısıydı. Bu çatı, dünya üzerindeki en karmaşık ve en eski ahşap mimari örneklerinden biriydi.

İç Mimari: İçeride asılı duran ahşap kubbe ve duvarlardaki nadide tezyinatlar, Balkanlar’daki Osmanlı estetiğinin zirvesini temsil ediyordu.

2. Felaketin Nedeni: İhmaller Zinciri

İtfaiye raporları ve sonrasında hazırlanan idari soruşturma (EDE), yangının bir kaza değil, “ağır ihmal” sonucu olduğunu tescilledi.

Kaynak Kıvılcımları: Restorasyon yapan taşeron firmanın işçilerinin, ahşap kirişlerin yakınında yaptıkları kaynak çalışması sırasında çıkan kıvılcımların yangını başlattığı tespit edildi.

Hizmet Kusuru: Kasım 2018’de tamamlanan gizli rapor, Kültür Bakanlığı yetkililerini “görevi kötüye kullanma” ve “kamu malına zarar verme” ile suçluyor. Anıtın korunması için gerekli denetimlerin yapılmadığı açıkça belirtiliyor.

3. Hasarın Boyutu: Geri Dönülemez Kayıplar

Yangın sonrası ortaya çıkan tablo korkunçtu:

Çatı ve Kubbe: Orijinal ahşap çatı ve içindeki muazzam ahşap kubbe tamamen yok oldu.

Sanatsal Unsurlar: Minber, mihrap ve ana girişlerin ahşap kapıları yandı. Duvar resimleri (freskler) ve alçı pencereler onarılamaz hasar aldı.

Ekonomik Kayıp: Sadece yanan ekipman ve iskelelerin değeri 1 milyon Euro’yu aşarken, tarihi mirasın sanatsal değerine paha biçilemiyor.

4. Restorasyon Süreci ve Güncel Durum

Yangından sonra süreç oldukça yavaş ilerledi. İşte kronolojik özet:

2020: Atina Ulusal Teknik Üniversitesi (Meçovion) ile bilimsel bir iş birliği yapıldı. Prof. Eleftheria Çakanika liderliğindeki ekip, çatının nasıl yeniden inşa edileceğine dair karmaşık bir modelleme üzerinde çalıştı.

2022: Proje nihayet AB Recovery Fund (Kurtarma Fonu) kapsamına alınarak finansman sağlandı.

İhale: Restorasyonu “KATASKEVASTIKI ILISSOS ATE – DOKSA A.V.E.T.E.” konsorsiyumu üstlendi.

Bugün: Şu an için sadece çatının ana iskeleti (karkas) tamamlanmış durumda. Ancak duvarların güçlendirilmesi, iç tezyinatın ihyası ve caminin ziyarete açılması için hala bir tarih verilmiş değil.

Analiz ve Yorum: Neden Bu Kadar Yavaş?

Teknik Zorluk: Caminin çatısı o kadar özgündü ki, modern teknolojiyle bile o dönemdeki ahşap işçiliğini birebir taklit etmek devasa bir mühendislik çalışması gerektiriyor.

Siyasi ve Bürokratik Yavaşlık: Yunanistan’daki Osmanlı eserlerinin restorasyonu genellikle uzun yıllar alıyor. Beyazıt Camii örneğinde, sorumluların yargılanma süreci ile restorasyonun eş zamanlı yürümemesi bölge halkı ve tarihçiler arasında hayal kırıklığı yaratıyor.

Hafıza Kaybı: Yangınla birlikte caminin henüz tam olarak belgelenmemiş (fotoğraflanmamış veya çizilmemiş) bazı bölümleri de yok oldu. Bu durum, “aslına uygun” restorasyonu imkansız hale getiriyor; sadece “aslına benzer” bir yapı inşa edilebilecek.

Sonuç olarak; Dimetoka Beyazıt Camii, bir restorasyon çalışması sırasında nasıl bir kültürel soykırım yaşanabileceğinin acı bir anıtı olarak duruyor. 9 yıl sonra çatının iskeletinin bitmiş olması bir teselli olsa da, bu muazzam eserin eski ruhuna kavuşması için daha uzun yıllara ihtiyaç olduğu görülüyor.